Đào Tạo Nghề Theo Nhu Cầu Của Doanh Nghiệp - Thực Trạng Và Giải Pháp

29/03/2017 10:06 AM -  54
Sau hơn 20 năm thực hiện đường lối đổi mới, công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước chúng ta đã đạt được những thành tựu rất quan trọng trong phát triển kinh tế- xã hội.
Sau hơn 20 năm thực hiện đường lối đổi mới, công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước chúng ta đã đạt được những thành tựu rất quan trọng trong phát triển kinh tế- xã hội. Đóng góp vào những thành công đó có vai trò to lớn của các doanh nghiệp. Với xu thế mở cửa, hội nhập hiện nay để tăng sức cạnh tranh, mở rộng thị trường thì một yêu cầu tất yếu đối với các doanh nghiệp là phải đầu tư công nghệ, trang thiết bị hiện đại và điều đặc biệt quan trọng là phải nâng cao chất lượng của lực lượng lao động, phải có đội ngũ công nhân kỹ thuật, công nhân lành nghề đáp ứng kịp thời yêu cầu phát triển của doanh nghiệp. Xuất phát từ những yêu cầu đó, công tác đào tạo nghề giữ vị trí quyết định nhất, không chỉ đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp mà còn phục vụ việc xuất khẩu lao động, nâng cao hiệu quả của công tác xuất khẩu lao động ở nước ta.
 
Để có nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng được yêu cầu của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cần phải phát triển một hệ thống đào tạo nghề có khả năng cung cấp cho xã hội một đội ngũ nhân lực đông đảo, có trình độ cần thiết theo một cơ cấu thích hợp, có khả năng thích ứng nhanh với mọi biến đổi của môi trường có trình độ toàn cầu hóa ngày càng cao. Đồng thời có khả năng thường xuyên cập nhật các kiến thức và kỹ năng cần thiết cho đội ngũ lao động của đất nước. Đào tạo nghề là một bộ phận quan trọng cấu thành hệ thống đào tạo nguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa. 
      Trong những năm qua, do sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, sự chỉ đạo của Chính phủ và sự cố gắng của các cấp, các ngành công tác dạy nghề đã từng bước được đổi mới và phát triển đáp ứng ngày một tốt hơn nhu cầu nhân lực kỹ thuật trực tiếp phục vụ phát triển kinh tế- xã hội.
Hệ thống và mạng lưới dạy nghề đã bắt đầu được đổi mới và phát triển, chuyển từ hệ thống dạy nghề trình độ thấp với hai cấp trình độ đào tạo sang hệ thống dạy nghề với ba cấp trình độ đào tạo: sơ cấp nghề, trung cấp nghề và cao đẳng nghề. Các cơ sở dạy nghề được phát triển theo quy hoạch rộng khắp trên toàn quốc, đa dạng về hình thức sở hữu và loại hình đào tạo. Đến nay trong cả nước có 2052 cơ sở dạy nghề (trong đó có 62 trường cao đẳng nghề, 235 trường trung cấp nghề. Số lượng cơ sở dạy nghề tư thục tăng nhanh, đã có một số cơ sở dạy nghề có vốn đầu tư nước ngoài. Hiện có 789 cơ sở dạy nghề ngoài công lập. 
- Quy mô đào tạo nghề tăng nhanh, giai đoạn 2001-2006 dạy nghề cho 6,6 triệu người (tăng bình quân hàng năm 6,5%), trong đó dạy nghề dài hạn đạt 1,14 triệu người, dạy nghề ngắn hạn đạt 5,46 triệu người. Năm 2007 cả nước tuyển sinh được 1.436.500 người, trong đó trung cấp nghề là 151.000 và cao đẳng nghề là 29.500 người. Quy mô dạy nghề trong những năm qua tăng nhanh đã nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề từ 13,4% năm 2001 lên khoảng 24% năm 2007, góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động.
- Các cơ sở dạy nghề đã mở thêm nhiều nghề đào tạo mới mà thị trường lao động có nhu cầu. Cùng với việc đào tạo các nghề phục vụ cho các doanh nghiệp, khu công nghiệp, khu chế xuất các cơ sở dạy nghề đã tổ chức đào tạo các nghề phục vụ cho việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn và giải quyết việc làm cho người lao động. Hàng năm tỷ lệ học sinh tốt nghiệp đạt trên 95%; trong đó loại khá giỏi chiếm 29%; khoảng 70% học sinh tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm ngay sau khi tốt nghiệp, ở một số nghề và một số cơ sở dạy nghề tỷ lệ này đạt trên 90%. Qua điều tra thị trường lao động của Tổng cục dạy nghề tại gần 3000 doanh nghiệp, đa số lao động qua đào tạo nghề đang làm việc trong các doanh nghiệp đã được sử dụng có hiệu quả. Đa số lao động qua đào tạo nghề được các doanh nghiệp sử dụng phù hợp hoặc rất phù hợp với trình độ được đào tạo của họ (khoảng 85% so với số lao động qua đào tạo nghề đang làm việc tại doanh nghiệp, nghĩa là chiếm khoảng 70% so với số học sinh học nghề tốt nghiệp). Theo đánh giá của người sử dụng lao động về kỹ năng nghề của lao động qua đào tạo nghề: 30,4% đạt loại khá và giỏi . 
Dạy nghề đã từng bước đáp ứng nhu cầu lao động kỹ thuật trực tiếp trong sản xuất của thị trường lao động. Trong nhiều doanh nghiệp liên kết, liên doanh với nước ngoài hoặc doanh nghiệp có quy mô sản xuất lớn công nghệ kỹ thuật tiên tiến, hiện đại lao động Việt Nam đã đảm nhiệm được hầu hết những vị trí quan trọng trong các ngành sản xuất, kể cả các ngành đòi hỏi kỹ thuật cao, công nghệ phức tạp, góp phần nâng cao năng suất lao động, tăng sức cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa. 
Việc dạy nghề được phát triển với các mô hình dạy nghề năng động, linh hoạt gắn đào tạo với sử dụng lao động theo hướng cầu của thị trường lao động để đáp ứng nhu cầu nhân lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của từng vùng, từng địa phương. Có nhiều mô hình dạy nghề đã được thực hiện như dạy nghề tại doanh nghiệp, dạy nghề cho lao động nông thôn, dạy nghề cho thanh niên dân tộc nội trú, dạy nghề cho xuất khẩu lao động, dạy nghề cho người tàn tật...
Riêng mô hình dạy nghề tại doanh nghiệp được triển khai một số năm qua đã đạt được những kết quả bước đầu. Nếu như các cơ sở đào tạo chính quy tập trung dạy nghề cho học sinh và người lao động chưa có nghề thì các doanh nghiệp ngoài việc đào tạo nghề cho lao động mới tuyển, còn thực hiện đào tạo bổ túc và đào tạo nâng cao nhằm nâng cao chất lượng và nâng cao kỹ năng nghề cho người lao động của doanh nghiệp, phù hợp với sự thay đổi sản phẩm và công nghệ của doanh nghiệp. 
      Đến nay, cả nước có 143 cơ sở dạy nghề thuộc các doanh nghiệp; hầu hết các tổng công ty, các tập đoàn kinh tế mạnh đều có trường dạy nghề để chủ động tạo nguồn nhân lực và góp phần cung cấp cho xã hội. Các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp tư nhân có quy mô lớn đã chủ động tổ chức dạy nghề, bổ túc nghề, bồi dưỡng kỹ năng nghề, chuyển giao công nghệ cho người lao động theo yêu cầu của doanh nghiệp. Đào tạo nghề trong các trường của doanh nghiệp có thế mạnh là vừa tận dụng được đội ngũ giáo viên có kinh nghiệm đang trực tiếp tham gia sản xuất, đồng thời góp phần thực hiện chủ trương xã hội hoá công tác đào tạo nghề.
      Các cơ sở đào tạo của doanh nghiệp đã chủ động xây dựng chương trình đào tạo, hình thức đào tạo phù hợp với đặc điểm sản xuất cũng như công nghệ của doanh nghiệp, do vậy tiết kiệm được thời gian đào tạo của người lao động và tiết kiệm chi phí cho doanh nghiệp. Ngoài ra, các cơ sở đào tạo này cũng tham gia dạy nghề cho người lao động ngoài xã hội, góp phần đáp ứng nhu cầu lao động qua đào tạo nghề của địa phương. Trong thời gian gần đây các trường của các Tổng công ty đã tham gia đào tạo nghề với số lượng ngày càng tăng lên. Nhiều doanh nghiệp đã thực hiện đào tạo nghề tại chỗ khá tốt, không những đáp ứng nhu cầu về lao động kỹ thuật phù hợp với cơ cấu trình độ, cơ cấu ngành nghề sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, phù hợp với trình độ công nghệ của doanh nghiệp mà còn chia sẻ trách nhiệm đối với nhà nước trong việc nâng cao chất lượng và tay nghề của đội ngũ lao động nước ta. Tuy nhiên đào tạo tại doanh nghiệp còn khá mới mẻ và không phải doanh nghiệp/cơ sở sản xuất kinh doanh nào cũng có thể thực hiện được. 
Hiện nay cả nước có gần 200 khu công nghiệp và khu chế xuất với hơn 1,4 triệu lao động đang làm việc (cả trực tiếp và xung quanh các KCN). Nhiều lao động trong các KCN,KCX đã được đào tạo nghề tại các trường dạy nghề và có khả năng sử dụng được những thiết bị hiện đại trong các KCN này. Tuy nhiên, còn khá nhiều lao động, nhất là lao động được tuyển tại địa phương, chưa qua đào tạo nghề. Để đáp ứng nhu cầu nâng cao trình độ nghề cho người lao động, một số doanh nghiệp trong các khu công nghiệp đã thực hiện đào tạo nghề cho người lao động. Mặt khác, không phải khi nào các trường dạy nghề cũng đào tạo phù hợp với công nghệ của doanh nghiệp, nên các doanh nghiệp phải tiến hành đào tạo lại, hoặc bồi dưỡng tay nghề cho người lao động. Một số khu công nghiệp đã hình thành trường dạy nghề hoặc trung tâm dạy nghề của mình và đã bước đầu có kết quả ( như KCN Dung quất, KCN Bình dương, KCN Hà nội....).
Ngoài nhu cầu tuyển dụng lao động, vi?c đào tạo nâng cao tay nghề cho lao động sau khi tuyển dụng là một vấn đề cần thiết ở các doanh nghiệp. Qua khảo sát gần 10.000 lao động trong các doanh nghiệp, có 36,6% số lao động được đào tạo/đào tạo lại sau khi tuyển dụng để phù hợp với công nghệ sản xuất của doanh nghiệp. Điều này là do các doanh nghiệp đổi mới công nghệ rất nhanh, nên các doanh nghiệp phải đào tạo lại cho phù hợp.
Việc doanh nghiệp tổ chức đào tạo - dạy nghề cho lao động dưới các hình thức khác nhau đang ngày càng trở nên phổ biến và có tác dụng tích cực nâng cao trình độ tay nghề và chất lượng lao động. Các doanh nghiệp tổ chức dạy nghề cho lao động theo 3 hình thức chủ yếu sau: kèm cặp tại doanh nghiệp, đào tạo tập trung tại doanh nghiệp và đào tạo tập trung ngoài doanh nghiệp, trong đó dạy nghề kèm cặp là phổ biến hơn cả (chiếm 63,6% tổng số lao động được đào tạo). Rõ ràng hình thức này phù hợp với khả năng, điều kiện của doanh nghiệp. Tuy nhiên ở một số lĩnh vực, các doanh nghiệp vẫn gắn chặt với cơ sở dạy nghề. Nhiều doanh nghiệp rất quan tâm đầu tư nâng cấp cho các cơ sở dạy nghề nhằm tạo điều kiện có đủ điều kiện vật chất, trang thiết bị, công nghệ ngày càng cao cho các cơ sở dạy nghề nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy, đáp ứng tốt hơn nhu cầu lao động có chất lượng cho doanh nghiệp.
Trong thời gian qua công tác đào tạo nghề đã bước đầu có sự gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp trong dạy nghề. Người học nghề được học những nghề phù hợp với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Các kiến thức và kỹ năng nghề mà người học tiếp thu được đáp ứng được lợi ích của cả người học và người sử dụng lao động. Người học nghề ngoài việc học lý thuyết nghề, được thực tập ngay trên các máy móc, thiết bị đang sử dụng tại doanh nghiệp, do đó có thể vận dụng được những kiến thức đã học, đồng thời nâng cao được kỹ năng nghề. Việc liên kết đào tạo này đã làm tăng mối quan hệ hiểu biết giữa nhà trường và doanh nghiệp. Cơ sở đào tạo tiết kiệm được chi phí đầu tư cho việc mua sắm trang thiết bị dạy thực hành và người học có thể tiếp thu bài học nhanh hơn. Về phía doanh nghiệp có thể sử dụng được ngay lực lượng lao động này sau khi tốt nghiệp. Có nhiều hình thức hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp. Ví dụ trường LILAMA 2 đã có mạng lưới các doanh nghiệp của các tập đoàn lớn như PetroViétnam. Vinashin, Vedan…để đưa học sinh đến thực tập định kỳ và đào tạo , bồi dưỡng lại tay nghề cho lao động của các doanh nghiệp này…Một số doanh nghiệp còn trực tiếp đầu tư trang thiết bị cho các cơ sở đào tạo để có thể đào tạo được những nghề ở những trình độ doanh nghiệp mong muốn, ví dụ như công ty Compal Việt nam đầu tư cho trường cao đẳng công nghiệp Phúc yên… 
Tuy nhiên, việc dạy nghề cho doanh nghiệp và tại doanh nghiệp vẫn còn những tồn tại, hạn chế, đó là:
- Cơ cấu ngành, nghề đào tạo vẫn chưa thật phù hợp với cơ cấu ngành, nghề của thị trường lao động; chưa bổ sung thường xuyên các nghề đào tạo mới theo yêu cầu của thị trường lao động; thiếu lao động kỹ thuật trình độ cao cung cấp cho các doanh nghiệp thuộc các ngành kinh tế mũi nhọn, ngành kinh tế trọng điểm và cho xuất khẩu lao động.
      - Chất lượng dạy nghề vẫn còn thấp, nội dung chương trình, giáo trình giảng dạy chất lượng chưa cao, chưa gắn chặt lý luận với thực tiễn, tính lôgic, tính khoa học chưa cao chưa thoả mãn nhu cầu của người học và chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động, chưa phù hợp với sự thay đổi nhanh công nghệ sản xuất của doanh nghiệp. Thực tế các trường cao đẳng nghề, trung cấp nghề mới được nâng cấp 1, 2 năm nay nên cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ cho giảng dạy, học tập, thực hành còn rất hạn chế, đội ngũ giáo viên cũng chưa có nhiều kinh nghiệm. Trình độ năng lực cũng chưa tương xứng với vị trí cũng tác động ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo.
- Số lượng các cơ sở dạy nghề trong doanh nghiệp còn ít, chưa đáp ứng được nhu cầu của bản thân doanh nghiệp.
 - Người lao động qua đào tạo nghề, kỹ năng thực hành và khả năng thích ứng với sự thay đổi công nghệ của doanh nghiệp còn hạn chế. 
-Mối quan hệ trường và doanh nghiệp còn lỏng lẻo (cả về trách nhiệm và quyền lợi), nên trên thực tế các trường vẫn chủ yếu đào tạo theo khả năng “cung” của mình chứ chưa thực sự đào tạo theo “cầu” của doanh nghiệp. 
Hiện nay, các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu có quy mô vừa và nhỏ, số doanh nghiệp sử dụng trên 500 lao động chỉ chiếm 6% (DN sử dụng dưới 50 lao động chiếm trên 50%). Công nghệ, máy móc sử dụng trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ còn lạc hậu, việc tuyển và sử dụng lao động tại các doanh nghiệp chủ yếu qua hình thức truyền nghề trực tiếp, số lượng lao động đã qua đào tạo tại các trường chiếm tỷ lệ ít. Dưới áp lực của cạnh tranh ngày càng cao đòi hỏi các doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ, tổ chức lại sản xuất dẫn đến phải thay đổi cơ cấu sử dụng lao động. Yêu cầu đối với các doanh nghiệp ngoài việc đầu tư công nghệ, phải nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của mình. Đây là một áp lực rất lớn đối với công tác đào tạo nghề trong những năm tới. Hiện nay số lao động trong ngành công nghiệp chiếm trên 67% tổng số lao động trong các doanh nghiệp. Theo điều tra của Tổng cục dạy nghề, bình quân mỗi doanh nghiệp còn thiếu 6-7 công nhân kỹ thuật bậc cao, công nhân lành nghề. Như vậy, cả nước có 240.000 doanh nghiệp thì số lao động qua đào tạo nghề các doanh nghiệp đang cần khoảng từ 1,4- 1,7 triệu người. Một số nghề/ nhóm nghề đang có nhu cầu cao về lao động qua đào tạo nghề là thợ dệt may; thợ thuộc da và làm giày; thợ vận hành máy và thiết bị; thợ cơ khí, lắp ráp máy móc; thợ xây dựng...Một số nghề/nhóm nghề khác, nhu cầu chưa cao (về quy mô) nhưng lại đang rất thiếu đó là lập trình viên, nghề điện, điện tử, cơ- điện tử, chế biến nông sản và các sản phẩm công nghiệp....
Để đáp ứng những nhu cầu trên, trong những năm tới cần chỉ đạo thực hiện một số giải pháp:
Thứ nhất, xác định nhu cầu nguồn nhân lực theo cơ cấu nghề, trình độ đào tạo để từng bước đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động. Đối với các địa phương, các khu công nghiệp, khu chế xuất- các doanh nghiệp có quy mô sản xuất lớn càng cụ thể chi tiết về yêu cầu trình độ nghề, ngành nghề cần đào tạo sẽ giúp cho các cơ sở dạy nghề, trường nghề có chương trình kế hoạch, phương án cụ thể để từng bước đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp.
Thứ hai, quy hoạch phát triển mạng lưới dạy nghề (Trung tâm dạy nghề, trung cấp, cao đẳng nghê) đến năm 2020, đa dạng hoá các loại hình dạy nghề học nghề. Đồng thời, trên cơ sở đánh giá đúng năng lực đào tạo của các trường sẽ lựa chọn các trường có đủ điều kiện, kể cả trường đại học – cao đẳng – trung cấp nghề tham gia đào tạo nhân lực chất lượng cao cho các doanh nghiệp, chuyển mạnh dạy nghề từ hướng cung sang hướng cầu của thị trường lao động. Kể cả đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực cho các tập đoàn lớn như VINASHIN, Than- Khoáng sản, dệt may...
Thứ ba, hoàn thiện nội dung, chương trình đào tạo, cơ sở vật chất, trang thiết bị cho dạy – học, đổi mới phương pháp đào tạo, nâng cao trình độ năng lực cho đội ngũ giáo viên để không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo đội ngũ cán bộ – công nhân kỹ thuật cho các doanh nghiệp. Bổ sung cơ chế chính sách để huy động các doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo nghề và phát triển cơ sở dạy nghề tại doanh nghiệp. Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội cần sớm nghiên cứu, xây dựng phương án trình Chính phủ cho phép vận dụng học tập kinh nghiệm đào tạo nghề theo hướng tiên tiến, hiện đại ở 1 đến 2 nước trong khu vực ASEAN, 3 nước tiên tiến trên thế giới để có kế hoạch trong 5 năm, 10 năm nhằm thúc đẩy sự nghiệp dạy nghề ở nước ta phát triển đáp ứng nhu cầu nguồn lao động chất lượng cho công nghiệp hoá- hiện đại hoá đất nước.
Thứ tư, có cơ chế chính sách, cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan Nhà nước về lao động với đại diện giới chủ- giới thợ, đại diện các hội nghề nghiệp và cơ sở dạy nghề trong xây dựng nhu cầu của doanh nghiệp về nguồn nhân lực trong những năm tới và thập kỷ tới. Bên cạnh đó xây dựng trung tâm phân tích, dự báo nhu cầu thị trường lao động Quốc gia và từng khu vực- vùng miền, ngành kinh tế quốc dân.
Thứ năm, đẩy mạnh xã hội hoá công tác dạy nghề nhằm huy động mọi nguồn lực, các thành phần kinh tế và các doanh nghiệp tham vào công tác dạy nghề.
Thứ sáu, thực hiện sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở dạy nghề với doanh nghiệp trong quá trình đào tạo:
+ Doanh nghiệp và cở sở dạy nghề cùng phối hợp xây dựng tiêu chuẩn, kỹ năng nghề, thiết kế chương trình và tham gia vào quá trình giảng dạy, đánh giá kết quả học tập của người học nghề.
+ Cơ sở dạy nghề phải chủ động điều tra để có được thông tin về nhu cầu của doanh nghiệp (nghề, trình độ, mức độ kỹ năng...) để tổ chức đào tạo phù hợp.
+ Doanh nghiệp có trách nhiệm cung cấp thông tin cho cơ sở dạy nghề về nhu cầu về lao động.
Thứ bảy, tăng cường hợp tác quốc tế về lĩnh vực dạy nghề, đặc biệt là với các nước trong khu vực để từng bước tiếp cận chuẩn khu vực và chuẩn quốc tế về kỹ năng nghề./.